| hemsin tarihi: | ||||||||
 |
||||||||
|
||||||||
|
| hemsin tarihi: | ||||||||
|
||||||||
|
||||||||
|
İstiklal Madalyası Alanlar, Gaziler
Osmanlı Döneminde Yaşamış Hemşin Doğumlu Büyüklerimiz |
|
 |
Tarihi geçmişi
itibarıyla Hemsin yöresini "Rize ve Çevresinin tarihi" içerisinde
ele almak gerekmektedir. M.Ö. ki dönemlerde Rize ve çevresinde çeşitli kavimlerin
yaşadığı; yörenin zaman zaman değişik kavimlerin yönetiminde kaldığı bilinmektedir. M.Ö. 63'te Roma imparatorluğu egemenliğine girmiştir. Roma imparatorluğunun bölünmesi ile Rize ve çevresi Bizans Yönetimi sınırları içerisinde kalmış tır. Bizans döneminde Rize'nin iç kısımlarında Alon, Kıpçak ve Kuman adlı Türk boylan yerleşmiştir. Bu Türk boyları içerisinde M.5. 623 yıllarında Hamam Beğ idaresinde bugünkü Hemsin yöresinde bir Oğuz Oymağı da bulunuyordu. Adı geçen bu Türk oymağı, daha önce Oğuz- Türkmen-Partlı/Arşaklı Devletini ku ran 1. Arsak (M.Ö. 250 - M.Ö 247) tarafından Ma-nua idaresinde bir ön kuvvet korucu olarak Amadan-Mamadan bölgesine yerleştirilmişti. Uzun süre Amadan-Mamadan yöresini kendilerine yurt edinen bu Türk oymağı, daha sonraları Sasaniler'in yoğun din baskılarına ma-hruz kaldılar. Mecusi (Ateşe tapan) inancına sahip Sasaniler'in bu dine geçmeleri için zorlamaları üzerine, Bu yörede tutunamayacaklarını anlayınca 623 yıllarında Hamam Beğ idaresinde Rize yöresine göçüp "Danpur" denilen yıkık kasabayı imar ettiler. Yeniden imar ettikleri bu beldeye beylerinin adına izafeten "Hamama Şen (Hamama Bad/ Hamamın Şenlendirdiği) " adını verdiler. Bu Türkçe ad zamanla Hemşen/ Hemsin biçimine girerek günümüze kadar geldi. |
| Tarihi
kaynaklardan Hemşinliler'in atalarının Ha-madan/ Hemedan'dan ayrıldıktan
sonra Kars- Göle dolaylarına yerleştikleri; sonradan Acaristan ve Çoruh
bölgesine inerek Çoruh'u karşıya geçtikleri ifade edilmekte ve Bizans kralı
6. Kostantin tarafından şimdiki Hemsin yöresine yerleştirildikleri belirtilmektedir. Ayrıca Osmanlı vergi defterinde Hemşinliler için; "Muselmanı Kadım" yanı: 1461 Osmanlı Fethi öncesi eski müslümanlar ifadesini kullanılması da bu duru mu doğrulamaktadır. Akkoyunlu Türk Devleti zama nında (1350- 1502) Rize'nin güney kesiminde yer alan Hemşin'e birçok Türk boyu yerleşmiştir. Aşağı Çamlıca (Viçe) ve Molaveyis (Ülkü) köy de bulunan Koç tıeykeleri bu yörelerdeki Türklüğ'ün bariz delille ridir. Benzeri koç heykelleri doğu Anadolu ve Azer baycan gibi diğer Türk bölgelerinde de bulunmakta dır. Koyun ve koç heykelleri ortaasya Türk kültürün den kaynaklanmaktadır. |
|
 |
Türkler göçüp
yerleştikleri yerlerde ölen ilk ata larının mezar taşlarına taştan oyulma
koç heykeli di kerler, bu bir Türklük geleneğidir. 1461 yılında Fatih Sultan Mehmet'in Trabzon'un fethi ile birlikte Rize ve çevresi de Osmanlı toprakları-na katılmıştır. 1486 ve 1534 tarihli Trabzon sancağı Mufassal Tapu tahrir defterlerine göre bölgenin mer-kezi yönetime bağlandığını görüyoruz. Bu kayıtlara göre Kaza-i Hemşen'e (Hemsin Kazası) bağlı 34 köy bulunuyordu. Hemsin kazasının; Hemsin, kara Hem-sin, Eskanos(Senos- Kaptanpaşa) olmak üzere üç nahiyesi vardı. 1536 tarihinde yapılan yeni bir idari tak-simatla Hemsin, ispir sancağına bağlanmıştı. |
||
| 1600
tarihli kaynaklarda da bu sancağa bağlı olduğu görülür. 1753 ve 1831 tarihli
tapu kayıtları ile ilgili belgelerde de Hemsin kazasının Trabzon sancağına
bağlı olduğu yazılmaktadır. 1836 yılında yapılan yeni bir taksimatla Atina
(Pazar) ilçe, Hemşin'de Pa-zar'a bağlı bir nahiye olur. Daha sonra 1856-1857
yıllarında Hemşin'in kaza olduğu bilinmektedir. An-cak 1878 yılında Berlin
Antlaşması ile yapılan yeni bir idare düzenleme ile Çoruh iline bağlı bir
bucak; 1904 tarihinden sonra da Trabzon'a bağlı olduğu görülmektedir. 05.03.1916 tarihinde Rus işgali sonucunda Hemsin, Batum Sancağı'na bağlı olarak yönetilmeye başlanmıştır. 15.08.1918 tarihinde Rus işgalinin kaldırılması sonucunda da Hemsin tekrar Osmanlı impa-ratorluğu yönetimine girmiştir. Cumhuriyet dönemi ilk idari taksimat 20.04.1924 tarihinde yapılmış; yapılan bu taksimatla Hemsin tekrar Pazar'a bağlı bir bucak olmuştur. Son olarak 09.05.1990 tarih ve 3644 sayılı kanunla Hemsin yenidin ilce olarak kurulmuş; 19.08.1991 tarihi itibariyle teşkilatlanmaya başlamıştır. Böylece 133 yıl sonra Hemsin ilçe olma statüsüne yeniden kavuşmuştur. Yöremiz tarihi ile ilgili değerli araştırmaları olan Prof. Dr. Fahrettin KİRZİOĞLU Hemşin'den bahseder-ken Orta Asya Türklerinden kalan bir boyun hatıra sini taşıyan 14 Asırlık (Hem-şen) adının yalnız başına bile; Anadolu'nun Karadeniz dağlarının denize bakan eteklerinden islamiyet'ten önceki Türklük varlığını tanıtacak güzel bir vesika mahiyetinde olduğunu ifade etmektedir. Yaşayış bakı-mından yarı göçebe bir hayat süren Hemşinliler'in Oğuzlar'ın yazı dilinin bozuk bir lehçesi ile konuştukları bir gerçektir. Hemşin'in başlangıçta esas yerleşim merkezi: Fırtına deresinin yukarı kesimlerinde yer alan Baş Hemsin, Aşağı Hemsin ve Kale-i Balâ'dır. Ancak zamanla nüfusun artması ile önce Rusya içlerine daha sonra da Türkiye safında gurbet hayatına atıldıkları görülür.
Bu gün Hemşinliler'in gelenek ve göreneklerin-den halen varlığını sürdüren birçok adetler Orta As-ya'dan başlayıp iran üzerinden devam eden ve Doğu Karadenizin iç kesimlerinde noktalanan tarihi yolculu-ğun birer delili olarak durmaktadır. Örneğin; eskiden Ergenekon dolaylarında dağlarda yapılan "Vartivor" eğlenceleri şimdi aynı ihtişamıyla Hemsin yaylalarında devam etmektedir. Horasan kuşağı ve Farsça Puşiş (Örtülecek Şey) kelimesinden gelen "Püşi" ise; kendi-ne has bağlama biçimi ile Hemşinliler'in hayatında; Orta Asya, Hemedan ve Anadolu hatmin çok güzel bir hatırası olarak varlığını sürdürmektedir. [ Sayfa
Başına Git ] |
|||
|
Hemşin Tarihi
Osmanlı Döneminde Yaşamış Hemşin Doğumlu Büyüklerimiz |
|
DAMAT-MEHMET ALİ PAŞA (Osmanlı Sadrazamı) 218-
Milliyeti: Tü'rk; tâyini: 1852= T268 senesi 3 Teşrinievvel = 18 Zühhicce
Pazar günü; azli: OSMANLI MÜELLİFİ ABDULLAH EFENDİ 1190-1776 Arabi ilimlerin mütehassıslarından bir zat olup Hemşinlidir. 1190 H. de istanbul'da vefat etti. Eserleri: (Haşiye Âlâ Ebi'l-Feth), (Risale Mine'l-Feraiz), (Risale Fi'l-ihtiyari'-Cüz'i), (Risale Mine'l-Hisap), (Haşiye Âlâ muhtasarı'l-Mü'nteha) dır. OSMANLI ALİMLERİ YUSUF EFENDİ "Yusuf Nadir" ve "Yusuf Dehri" adları ile de anılırdı. Feyzullah Dehri-zâde Abdulkadir Efendi'nin oğJu olup 26 Eylül 1285'de Hemşinde doğmuştur, "izzi" nin sonuna kadar babasından okumuş ve vefatı üzerine (1291/1875'de) mahalli ulemadan Yağcı-zâde Ali Vehbi Efendi'den sarf ve "Avamil" okumuş ve sonradan da amcası Dehrizâde Ali Vehbi Efendi'den tekrar sarftan başlayıp "Akaid" e kadar ders görmüştür. ÖMER HULUSİ EFENDİ Mektep hocalarından Abdülaziz Efendi'nin oğlu olup H. 1269 (1852/1853) senesinde Rize'ye bağlı Hemsin nahiyesinin Çötenes Köyünde doğmuştur. Köyünde ilk tahsilini bitirip sarf ve nahve başlamıştır. H. 1282 senesi sonlarında istanbul'a gelerek Süley-maniye Camii civarında Deveoğlu Medresesinde ikametle Süleymaniye Dersiamlarından Rizeli el-Hac Mehmet Haşim Efendi'den 17 sene ders talim ederek icazet almıştır. AHMET GALİP EFENDİ Debbağ Esnafından Laz Alizade Süleyman Ağa'nın oğlu olup 1262 h. yılında Hemşin'de doğmuştur. Hemşin'in Çinova köyündeki camiin imamı Mehmet Memiş Efendi'den sarf ve nahiv okuyup Erzurum'a gitmiştir. ERDEM EFENDİ Demircioğlu Mehmet Efendt'nin oğlu olup 1288 (1872) tarihinde Hemşin'de Mapavri nahiyesinin Pe-rastan köyünde doğmuştur, ilk bilgileri aldıktan sonra köyüne yakın olan Palahor Karyesi Medresesinde bir müddet tahsil görmüştür. Bir müddet Karade-re'de okumuş ve 1312 (1886) tarihinde istanbul'a gelerek Bayezit Dersiamlarından Konyalı Hacı Tahir Efendi'nin ders halkasına katılmıştır. 1320 (1904)'de hocasından icazet almıştır. 1322 (1906)'de istanbul ruûsunu kazanmış ve Bayezit dersiamları arasına katılmıştır. EL-HAC AHMET İSLÂM Ef ENDİ Kuzat'tan Mahmut Hamdi Efendi'nin oğlu olup 1268 h. yılında Hemşin'de doğmuştur, istanbul'da Şehzade Rüştiyesinde, sonradan Dâr-ül Muallimin adını alan mülga Mekteb-i Mülkiye'de tahsil ederek a'lâ derecede şehadetname almıştır. AHMET GALİP EFENDİ Tüccardan Ali Efendi'nin oğlu olup 1299 h. senesinde Hemşin'in Çençova köyünde doğmuştur. Köyünde ibtidai'yi bitirmiş ve medreselerde Arapça okumuş ve bilâhare istanbul'a gelip Fatih Dersiamlarından Nasuhi-zade Mustafa Asım Efendi'den ikmal-i nuseh ederek icazet almıştır. Mekteb-i Nüvvab'tan 4. sınıf niyabet ehliyetnamesini 17 Şaban 1326'da almıştır. AHMET HAMDİ EFENDİ Erzurum Müftüsü merhum Hacı Ali Efendinin oğlu olup 1272 h. yılında Atina (Pazar) kazası dahilinde Hemsin nahiyesinde doğmuştur. Mukaddemat-ı ulûmu mahalli ibtidai Mektebinde tahsil ve perderinden de ulûm-i âliye ve âliyeyi, ferâiz, sülüs ve nesih hatlarını taallü'm ile üç kıt'a icazet aldıktan sonra Der-saadet'e gelerek Ders Vekili Semahatlü Ahmet Asım Efendinin halka-i tedrisine mü'davemetle müşarünileyh Hazrelerinden tekmil-i nuseh-i ulAüm ederek icazetname almıştır. Türkçe, Arapça ve Farsça lisanlarında tekellüm ve kitabet ederdi. YUSUF TALÂT EFENDİ Ziraatle iştigal eden Poduroğlu Mustafa Ağa'nın oğlu olup Şubat 1268/1853 senesinde Rize'ye bağlı Hemşih Nahiyesinin Yabık Köyünde doğmuştur, ilk tahsili ile bir kısım dini bilgileri muhtelif nahiyelerin-deki medreselerde görüp istanbul'a gelmiştir. Hafız Şakir Efendi'nin ders halkasına girip H. 1308'de icazet almıştır. H. 1308'de ruûsu imtihanını kazanmış ve 1 Temmuz 1310/1894'de 95 kuruş dersiam maaşı ile Fatih Camiinde derse çıkmıştır.
3 Kanunisani 1321 /1905'de ilk olarak talebelerine icazet vermiş ve bunun üzerine bir adet altın liyakat madalyası ile dördüncü rütbeden Osmanlı nişanı kendisine ihsan olunmuştur. AHMET EDİP EFENDİ "Numan Efendi-zâde" Abdulkadır Ağa'nın oğlu olup 1289 h. yılında Hemsin nahiyesinde doğmuştur. Mukaddemat-ı ulumu nahiyede gördükten sonra Dersaadet'e gelerek Süleymaniye Dersiamlarından Tarsusla Hafız Mustafa Efendi'nin halka-i tedrisine müdavemetle tekmil-i nuseh ederek 4 Cemazielaher 1317 tarihinde icazet'e muvaffak olmuştur. Müdavim bulunduğu Mekteb-i Nüvvab'tan 22 Şaban 1323 tarihinde sınıf-ı rabi' tezkeresine nail olmuştur. Türkçe ve Arapça tekellüm ve kitabet ederdi. ABDÜLAZİZ EFENDİ Bağcıoğlu rençber Halil Ağa'nın oğlu olup 1253 h. senesinde Hemsin Kazasının Babek Karyesinde doğmuştur. Amasya'da Yakuppaşa Medresesine gelip dahil olmuş ve Mir Hasan Efendi'den icazet almıştır. Amasya'da Yakutiye Mahallesinde ilimle meşgul olup Şubat 1336 da 77 yaşında bulunuyordu. (Dosya: 681) ÖMER LÜTFİ EFENDİ Behlül Vehbi Efendi'nin oğlu olup 1298/1882'de Atina - Pazar Kazasınna bağlı Hemsin Nahiyesinde doğmuştur, ilk tahsilinden sonra istanbul'a gelip Fatih Dersiamlarından Erzurumlu Ahmet Hamdi Efendiden tahsili ikmalle icazet almıştır, imtihanla kabul olunduğu Mekteb-i Nüvvab'ı da Şaban 1330'da iyi derecede bitirmiştir. RECEP FEHMİ EFENDİ Debbağ esnafından Kürt zade Ali Galip Efendi'nin oğlu olup 1276 mali yılında Atina"1(Pazar) Kazasının Hemsin nahiyesinde doğmuştur, ilk tahsilinden sonra Erzurum'a gidip Sultaniye Medresesinde müderris el-hac Yusuf Efendi'den sarf, nahiv, fıkıh, sabık Erzurum müftüsü Osman Efendi'den mantık ve hadis tahsil ederek istanbul'a gelmiştir. Sonradan Şeyhülislamlık müsteşarı olan Ödemişli Mustafa Fehmi Efendi'den dersleri ikmalle icazet almış ve imtihanla kabul edildiği Mektebi-i Müvvab'tan da Recep 1321'de şehadetname almıştır. HAFIZ REŞİT EFENDİ Hamza Yehuza Ağa'nın oğlu olup Mart 1272 senesinde Hemsin kasabasında doğmuştur. Dokuz yaşında istanbul'a gelmiş ve Fatih 'te Hafızpaşa Mektebinde hıfzı ikmal etmiştir. Fatih Camiinde sarfı okuyup Erzurum'a gitmiştir. Burada rüştiyeyi bitirmiş ve 1290'da tekrar istanbul'a gelmiş ve Çiftebaş. Kurşunlu Medresesinde ikametle, Dâr'ül-Muallimin-i Rüştiyeye girmiş ve sonradan mezun olmuştur. AHMET MİTHAT EFENDİ Mehmetoğlu Süleyman Efendi'nin oğlu olup 1295 senesi Nisanında Hemşin'in Balahor karyesinde doğmuştur. Ağustos 1309'da istanbul'a gelip Baye-zit Dersiamlarından olup sonradan Rumelikazaskeri Müşaviri olan izmitli Mehmet Arif Efendi'den Kanuni-sani 1320'de icazet almıştır. 1 Eylül 1320'de Dâr'ül Funûn-i Osmani Ulûm-i Diniye Şubesine imtihanla girip 3 Mart 1325'de pek iyi derece ile mezuniyet şehadetnamesi almıştır. MEHMET HULUSİ EFENDİ Temüşoğlu, ticaret ve ziraatle uğraşan Mehmet Arif Ağa'nın oğlu olup 1287 (1871) tarihinde Atina (Pazar) kazasına bağlı Hemsin nahiyesinin Yukarı Ka-le-Varoş köyünde doğmuştur. Rüştiyeyi 1301 (1885)'de dört yılda bitirip şehadetname almış ve Pazar'a bağlı Aysu köyündeki medresede tahsile başlamıştır. Tahsil için memleketinden çıkmış Arabistan ve Türkistan'ı gezdi. Hatta Afganistan'a kadar gitmiştir. Buhara, Belh, Tataristan, merginan gibi yerleri gezdikten sonra nihayet Anadolu 'ya dönüp Fatsa'da Osman Paşa Medresesinde müderris Abdulhamid Efendi'nin ders halkasına girmiştir. Üç yıl sonra da hocasından icazet almıştır. MEHMET HURŞİT EFENDİ Ardahan muhacirlerinden tüccar Ali Ağa'nın oğlu olup 1262 (1846) tarihinde Atina (Pazar) kazasına bağlı Hemsin nahiyesinin Maladis karyesinde doğmuştur, ilk mektebte bi müddet ders gördükten sonra Erzurum'a gidip Namervan Medresesinde müderris Hacı Osman Efendi'nin ders halkasına girmiştir. 1286 (1870) tarihine kadar Hacı Osman Efendi'den sarf ve nahiv okumuş ve akabinde istanbul'a gelip Fatih'te Darü'l-Hadis Hulusi Efendi, diğer adı ile Samancızâde Medresesine kaydolup Fatih dersiamlarından el-Hac Hafız Şakir Efendi'nin ders halkasına dahil olmuştur, ihtiyaca mebni memuriyete geçtiğinden, icazet alamamıştır. ALİ NECİB EFENDİ Ahmet Efendi'nin oğlu olup 1276 h. yılında Hem-şin'de doğmuştur. Kasaba-i mezkürede usul-i atik üzere Sıbyan Mektebinde Kur'an ile Tecvit ve saireyi taallümden sonra Erzurum'a azimetle Mamerdani Camii Medresesinde Müderris Hacı Osman Efendi'den ulum-i Arabiyenden sarf, nahiv, mantık ve Faarsçadan kavaid-i Pend-i Attar, Gülistan, Divan-ı Hafız, Mesnevi ve fıkıhtan Halebi, Mültema kitab-larını okuyup istanbul'a gelerek Fatih Camiinde Karinabadlızade Ömer Hilmi Efendinin halka-i tedrisine devam ve onun vefatı ile esbak Ders Vekili Ahmet Asım Efendiden itmam ile ulum-i aliye ve aliyeyi Arabiyeden ve feraizi dahi Ahmet Galib Efendiden tahsil ile iki kıt'a icazetname almıştır, imtihanla kabul olduğu Mekteb-i Nüvvab'tan 14 Receb 1306'da,üçüncü sınıf şehadetnamesi ile neş'et etmiştir. Türkçe, araçpça ve farsça okur yazardı. HÜSEYİN AVNİ EFENDİ "Naibzade" Süleyman Efendi'nin oğlu olup 1295 h. senesinde Hemşin'de doğmuştur. Memleketinden Erzurum'a gidip orada Hoca Mustafa Efendi'den akaid'e kadar ders görüp 1321 h. senesinde istanbul'a gelmiştir. Fatih Dersiamlarından Erzurum Mü'f-tüzadesi Ahmet Hamdi Efendi'nin tedris halkasına dahil olarak 24 Zilkade 1325'de icazetname almıştır. Mekteb-i Müvvab'tan da 12 Şaban 1329'da 3. sınıf şahadetnamesi almıştır. MEHMET HURŞİT EFENDİ Tomuşzade Hasan Efendi'nin oğlu olup 1267 (1851) tarihinde Hemşin'in Melmenat köyünde doğmuştur, ilk bilgileri köyünde aldıktan sonra tahsil için istanbul'a gelmiştir. Fatih dersiamlarından Hafız Şakir Efendi'den tahsille icazet almıştır. Ayrıca imtihanla girdiği Mekteb-i Nüvvab'tan da Recep 1304'de 4. sınıf niyabet şehadetnamesi almıştır. CANSIZ HASAN BEY 1804 yılında Hemşin'de doğdu. Yeniçeri ocağının kaldırılmasıyala başlayan reform sırasında istanbul'a geldi. Denizeri olarak donanmaya katıldı. Topçu çavuşluğuna yükselerek donanmaya bağlı gemilerden birinde göreve başladı. 1839 yılında tarihe Firari Mehmet Paşa olarak gecen Kaptan-ı Derya Mehmet Paşa'nın Osmanlı Donanmasını iskenderiye'ye kaçırıp Mısır Valisi Mehmet Ali Paşa'ya teslim etmesine üzülen diğer gemi komutanları gibi Hasan Çavuş'ta gemisinin filikasını hazırlayarak içine bir top, tüfek pusula ve gerekli yiyecek maddesini de koyup bir kaç arkadaşı ile birlikte iskenderiye'den kaçtı. Bu başarısına karşılık subay sınıfına geçirildi. Kolağası rütbesi (yüzbaşı) verildi. 1866-1869 yıllarında patlak veren Girit isyanına izzeddin vapuru komutanı olarak katılan Hasan Bey bu isyan sırısmda isyanOiarın Girit'te cepahane ve yiyecek taşıdığı Ark'adı Vapurunu ele geçirmekle ün yapmıştır. Binbaşılık rütbesine yükselen Gamsız Hasan Bey olan üstü cesaret ve başarısı nedeniyle daha sonra Albaylığa terfi etti. (Kaynakça: Denizci yazar Bahri J. Noyan , Emrul-lah Nutku, Arkadı vapuru nasıl yakalandı.) AHMET TEVFİK İLERİ 1912 yılında Hemşin'in Yaltkaya Köyünde doğdu, istanbul Teknik Üniversitesi'nde Mühendislik eğitimi gördü. Samsun'da Karayolları 7. Bölge Müdürlüğü görevinde bulundu. Üç dönem Samsun Milletvekili olarak (1950-1960 yılları arası) TBMM'de çeşitli görevlerde bulundu. Bu görevler dışında TBMM başkan vekilliği, Ulaştırma Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlığı, Devlet Bakanlığı, Başbakan Yardımcılığı, Nafia Bakanlığı görevlerinde bulundu. 31.12.1961 tarihinde vefat etti. |
|
Hemşin Tarihi
İstiklal Madalyası Alanlar, Gaziler |
